Livialdur
09. mai 2022
Livialdurin longist alsamt – men stórir munir eru millum heimsins lond

Roknað frá lívsbyrjan er livialdurin í Føroyum hjá konufólki í uppgerðarárinum 2020/21 í miðal 85,7 ár og hjá mannfólki 81,4 ár. Bæði hjá kvinnum og monnum er livialdurin longdur munandi tey síðstu nógvu árini.

Samanborið við støðuna í 1985/86, tað vil siga fyri 35 árum síðani, so er miðal livialdurin hjá kvinnum nú longdur við 6,9 árum og hjá monnum við 9,5 árum. Munurin millum kvinnur og menn í livialdri, sum tá var knappliga 7 ár, er í hesum tíðarskeiði minkaður niður í 4,4 ár.

"

Livialdur frá lívsbyrjan

Livialdurin verður kallaður væntaður miðal livialdur, og er tey ár, mannfólk og konufólk í miðal kunnu vænta at liva, roknað út frá tí deyðatíttleika, sum í uppgerðarárinum er fyri fólk í aldursbólkunum frá nýføddum upp til tey elstu.

"

Livialdur verður oftast roknaður frá lívsbyrjan. Tað eru tey ár, sum ein nýføddur drongur ella nýfødd genta í miðal kunnu vænta at liva. Hetta sæst í myndini omanfyri og eisini í vinstru síðu í talvuni omanfyri.

Eftirverandi livialdur frá 65 árum

Livialdur kann eisini roknast sum eftirverandi livialdur. Tað eru tey ár, ein maður ella kvinna í til dømis 65 ára aldri í miðal kunnu vænta at hava eftir at liva. Er mann komin upp í slíkan aldur, er komið um nógvar vandar, sum kunnu vera í yngri árum. Av hesi orsøk leggjast tí nøkur ár aftrat tí livialdri, sum annars er fyri ein nýføddan.

Hetta sæst í myndini niðanfyri og eisini í høgru síðu í talvuni omanfyri. Her sæst, at ein 65 ára gamal maður í miðal kann vænta at hava 19,5 liviár eftir. Tað vil siga ein væntaður livialdur á 84,5 ár. Tað eru gott 3 ár longri enn væntaði livialdurin fyri ein nýføddan drong, ið sum nevnt er roknaður til 81,4 ár.  

Somuleiðis kann ein 65 ára gomul kvinna í miðal vænta at hava ein eftirverandi livialdur á 22,0 ár. Tað vil siga ein væntaðan livialdur á 87,0 ár. Tað eru 1,3 ár longri enn hjá einari nýføddari gentu, har livialdurin er roknaður til 85,7 ár. 

"

Stórur munur í livialdri millum heimsins lond

Um vit samanbera livialdurin í Føroyum við livialdurin í øðrum av heimsins londum, liggja Føroyar í ovasta endanum.

Í talvuni niðanfyri sæst miðal livialdurin, roknaður fyri bæði kyn, í 190 av heimsins londum, sambært UN Population Division. World Population Prospects: 2019 Revision, dagført 15.02.2022

Talvan vísir livialdurin í 1990 og umleið 30 ár seinni (2019-21). Londini sett upp í raðfylgju frá stytsta til longsta livialdur í 2019-21.

Longsti livialdurin er í Hong Kong, Macao, Føroyum, Japan og Sveits við 84-85 árum. Síðani koma 32 lond við livialdri 80-83 ár. Her eru øll Norðurlondini, Ísland, Noreg, Svøríki, Finnland og Danmark, umframt Australia, Ísrael og flestu ES-londini.

Eitt vet aftari liggja til dømis USA og Kina við ávikavist 79 og 77 árum. Í niðaru helvt eru Russland og Ukraina við ávikavist 73 og 72 árum.

Grønland liggur niðarliga á listanum sum nummar 125 við 71 árum í miðal livialdri.

Stytsti livialdurin er í nøkrum afrikanskum londum sum Mali, Suður Sudan, Somalia, Nigeria og Sierra Leone, har livialdurin er niðan fyri 60 ár. Livialdurin er lægstur í Sentral Afrikanska lýðveldinum við 53 árum. Stórir munur eru tó eisini millum lond í Afrika, har Algeria og Tunisa hava sama livialdur sum til dømis Kina við 77 árum. Stórir munir eru eisini í Evropa, til dømis 84 ár í Føroyum, 72 ár í Ukraina og 71 ár í Grønlandi.

"

Av tí at tað kunnu vera stórir munir millum londini í einstøkum heimspørtum, kann tað vera misvísandi at vísa til nakað miðaltal fyri heilar heimspartar. Í Ásia er livialdurin til dømis 84 ár í Japan og 65 ár í Afganistan . Í Suður- og Miðamerika er til dømis Kili, har livialdurin er 80 ár og í Haiti 64 ár. Í Afrika er 77 ár í Algeria og 55 ár í Nigeria. Í Kyrrahavinum er hann 83 ár í Avstralia og 63 ár í Papua Nýguinea. At rokna eitt miðaltal fyri livialdur í heimspørtunum kann tí vera misvísandi.

Sambært ST og Heimsbankanum er størri samanhangur millum livikor og inntøkugrundarlag og livialdur. ST og Heimsbankin hevur flokkað heimsins lond í 4 nøkulunda javnstórar inntøkubólkar:
- tey við háinntøkum
- tey við ovaru miðalinntøkum
- tey við niðaru miðalinntøkum
- tey við láginntøkum

"

Hagtølini vísa, at jú betri inntøkugrundarlag, tess hægri miðal livialdur. Betri inntøkugrundarlag merkir betri livikor og betri heilsuviðurviðurskifti, og harvið ein hægri livialdur. Tó at munurin enn er stórur – frá 64 árum í láginntøkulandabólkinum til 81 í háinntøkulandabólkinum – er tað sjónligt, at størsta økingin í livialdri síðstu tríati árini er hjá teimum londum, har livialdurin frammanundan var lægstur. Livialdurin er i láginntøkubólkinum øktur 13 ár, meðan økingin í háinntøkulondunum er 6 ár.  

"

Síðstu tríati árini hevur broytingin verið stór í livialdri í øllum heimsins londum. Um hesi 190 londini verða flokkaði eftir livialdri, sæst at í 1990 høvdu 52 av teimum ein livialdur, sum var styttri enn 60 ár. Nú tríati ár seinni eru bert 12 lond í hesum bólki. Nú er sama tal av londum, 52 í tali, í bólkinum, har livialdurin er 75-79 ár. Tað vil siga ein livialdur, ið er meir enn 15-20 ár longri.